• |
Tomas Serrien (red.)
Max Schneider
Non-fictie

Waardering boekreview

25 november 2019 Verdwaald in Verlichting. Waarover kunnen we het nog eens zijn in een samenleving van wij tegen zij?
Filosoof en auteur Tomas Serrien noteerde een hoffelijk, maar niet zoutloos gesprek tussen een atheïst en een imam.
Hoe sterk culturen ook kunnen verschillen, vaak hebben mensen bijzonder gelijklopende verlangens: ergens bij horen, respect, zichtbaarheid, waardigheid en als het enigszins kan, een belegde boterham plus een beetje gezondheid. Meer moet dat niet zijn. En toch is dat samenleven, zacht uitgedrukt, niet helemaal geslaagd. Niettegenstaande de Verlichting die bol staat van de Goede Bedoelingen.

De Verlichting is niet het enige begrip dat door commentatoren allerhande tot een container verbouwd werd zodat ze er ongeveer alles wat hen uitkomt in kwijt kunnen. Logisch dat zowat iedereen van extreemlinks tot extreemrechts zich nu op De Verlichting beroept om de opponent te verketteren. Als u soms verdwaalt in dat bos, dan bent u niet de enige. Het boek is een uitstekende begeleider en u krijgt een boeiend college over wat Verlichting historisch gezien dan wél is en waar het in de loop der tijden hier en daar al eens misliep met die hooggestemde idealen en Goede Bedoelingen. Of zat de weeffout er bij aanvang al in? Immers, hoewel we het altijd over dé Verlichting hebben waren de interpretaties toen ook al sterk verdeeld.
Bruggenbouwers hebben nogal eens de neiging om vrijwel blindelings de kant van de underdog te kiezen en dan maar verder te redeneren naar een schuldige, de discriminerende bange blanke man. In dit boek trappen de auteurs niet in die val en gaan inderdaad voor ‘verbinding', maar dan op een intelligente, intellectueel eerlijke manier met oog voor de manco’s en oorzaken van de aversie aan beide zijden van de barrière. Het boek overstijgt duidelijk het welles/nietes dat wel eens verward wordt met het maatschappelijk debat.

Imam Benhaddou geeft van tijd tot tijd forse kritiek op zijn conservatieve geloofsgenoten en dat wordt hem daar niet in dank afgenomen. Ik apprecieer ook zijn eerlijke durf om toe te geven dat het daarbij niet om een kleine minderheid gaat zoals westerse apologeten van de multiculturaliteit graag beweren. Atheïst Loobuyck schroomt niet zowel links als rechts argumenterend tegen te spreken in hun pogingen om alle schuld bij de opponent te leggen.
Beide auteurs behoren tot het type commentatoren die hun toehoorders trachten te overtuigen met heldere, logisch opgebouwde analyses en argumentaties. Het is mooi dat ze hun lezers ernstig nemen, maar ze lijken te vergeten dat de mens niet uit ratio alleen bestaat. Iets dat ideologen en populisten, zowel van links als van rechts, wél snappen. Zo bijvoorbeeld legt Patrick Loobuyck omstandig via juridische tussenstappen uit waarom het een slecht idee is om de boerkini op het strand te verbieden. Dat zal wel kloppen, maar er is een groeiende groep kiezers die zichzelf absoluut niet als racist ziet, maar toch flink genoeg begint te krijgen van de ostentatieve claim op de publieke ruimte door religie. Khalid Benhaddou vangt dan weer bot bij zijn achterban als hij, zich beroepend op de rede, uitlegt dat gendergelijkheid, ethische wetten, homohuwelijk of scheiding van kerk en staat, wél valabele westerse waarden zijn. Voor beiden geldt: Reasoning will never make a Man correct an ill Opinion, which by Reasoning he never acquired. Vrij vertaald: Meningen die op geloof en buikgevoel gebaseerd werden, kun je niet ontmijnen met rationaliteit.

De auteurs gaan samen op zoek naar wat politiek filosoof Rawls de overlappende consensus noemt. Ze geloven erin en laten zich niet afschrikken door sceptici. Laten we hen veel succes toewensen.
De lijn tussen te veel en te weinig angst voor immigratie is een continuüm. Hoewel het een hele verademing is om dit heikele thema eens behandeld te zien met argumenten in plaats van met geroep en getier, toch blijft de keuze van een positie op die lijn geen exacte wetenschap.

Ik kan me niet van de indruk ontdoen dat beide auteurs toch regelmatig de bril van de observerende historicus of socioloog hebben afgezet om de zaak door hun eigen licht religieus of principieel getinte brilglazen te bekijken. Dat is uiteraard niet verboden, maar dat betekent natuurlijk ook dat je het als lezer, niettegenstaande een heldere en correcte analyse, niet met de conclusie eens moet zijn.
Beide auteurs zijn zich bewust van de verwijten die ze dikwijls over hun inzichten te lezen krijgen. Khalid Benhaddou heeft niet alleen te maken met moslims die hem een knieval voor het goddeloze Westen verwijten, maar hij ontmoet ook wantrouwen bij een deel van de westerlingen die vinden dat, niettegenstaande zijn pleidooi voor een rationele islam, zijn betoog al te vaak een defensief verantwoordend religieus geurtje heeft. Patrick Loobuyck zegt dan weer te weten dat zijn argumentatie het etiket wishful thinking opgekleefd krijgt. Tenslotte, ook al zou hij gelijk hebben met zijn ‘er-zíjn-problemen-maar-het-komt-allemaal-wel-goed’-verhaal, dan valt nog te bezien wannéér het allemaal wel goed komt met dat samen-leven. Behalve een Europese, en zeker geen wereldwijde stijging van het aantal atheïsten zien zijn critici niet echt veel geruststellende signalen.

Aan u, beste lezer van dit aanbevelenswaardig boek, te oordelen hoe het in deze met de waarheid gesteld is.
Tomas Serrien (red.)
Max Schneider
Non-fictie
Lid van de humanistische denktank Kwintessens
_Max Schneider -
Meer van Max Schneider

_Van zelfde auteur

_Nieuwste recensies

Bekijk alle nieuwe recensies