Kwintessens
Geschreven door Nick De Clippel
  • 829 keer bekeken
  • minuten leestijd
  • Reacties

14 januari 2021 Over de mannelijke blik en het verschil tussen naakt en bloot
Mechelen serveert deze wintermaanden een Kunstuur en doet dat helemaal coronaveilig. Hans Bourlon zorgde samen met zijn broer voor een mooie tentoonstelling van 32 schilderijen, waarop onderaan de handtekening staat van onder meer Rik Wouters, Gustave Van de Woestyne, Frits Van den Berghe.
De formule van de aanbieder, gepokt en gemazeld in licht entertainment, voorziet elk werk van een kort commentaar door een BV, al mag ook één onbekende expert wat vertellen. Uiteraard is vriend Gert Verhulst van de partij, maar ook een pastoor en een imam. Een chirurge geeft toelichting bij Wouters' zelfportret met zwarte ooglap (maar als ik goed gekeken en geluisterd heb, heeft ze het bij het verkeerde oog). Tom Boonen fietst eel ard Van de Woestyne opzij en Goedele Liekens heeft het over #metoo. Dat laatste mag niet verwonderen – ieder zijn job –, maar als blanke man en 50-plusser kan ik de dwang niet weerstaan daar een paar bedenkingen bij te formuleren. Goedele geeft uitleg bij een stijlvol naaktschilderij uit 1916 van Léon De Smet en het punt dat ze maakt is dat ik daar niet aan toe moet voegen dat het om een stijlvol vrouwelijk naakt gaat. Na onderzoek kan ik de lezer bevestigen dat 85% van alle naaktschilderijen ter wereld vrouwen afbeelden en dat al die doeken in hoofdzaak door mannen werden besteld en geverfd. Volgens Liekens mag – neen, moet – je daar vragen bij stellen. Gaat de oververtegenwoordigde 'male gaze', de 'mannelijke blik', niet om verdrukking en/of misbruik? Was Permeke eigenlijk geen vies manneke dat maar al te graag jonge meiskes in zijn atelier uit de kleren tekende? Een #metoo'ke avant la lettre in de woorden van de seksuologe. De vraag stellen is ze beantwoorden. Als daar maar geen cancel culture uit volgt. In Manchester werd immers al een bloedmooi doek van Waterhouse uit het museum gehaald omdat de naakte nymfen erop de vrouw alleen maar als mannelijk fantasme zouden tonen. De verwijdering was een 'actie' in het kader van #metoo. In het New Yorkse Metropolitan scheelde het geen haar of de werken van Balthus verhuisden naar de kelder.
Er is duidelijk wat mis met vrouwelijk naakt. Entre parenthèses: Goya's naakte Maya langdurig bekijken is niet hetzelfde als een vrouw in de metro met de ogen uitkleden. We hebben het hier uitdrukkelijk over kijken naar naaktschilderijen, die misschien wel voor een stuk bestaan omdat het onbekommerde kijken niet meer kan sinds Adam en Eva van een of andere verboden vrucht proefden.
Maar eigenlijk zijn dat twee termen: vrouwelijk en naakt. Zijn beide termen problematisch of alleen de conjunctie van de twee? Vooreerst is naakt niet hetzelfde als bloot. Naakt heeft meer présence en daarom is het geen bloot dat in de musea hangt. Verder toont naakt de mens in zijn natuurlijke toestand. 'Welke geest is zo blind dat hij niet ziet dat de voet mooier is dan de schoen en de huid mooier dan het kleed waarmee ze werd getooid?', vroeg Michelangelo – die overigens liever jongens dan vrouwen uit de kleren zag gaan. Naakt heeft iets en is sinds de sixties behoorlijk geëmancipeerd. Het is niet meer a priori des duivels. Ik heb overigens niet kunnen achterhalen welk percentage van alle schilderijen vrouwen afbeeldt, zonder én met kleren. Misschien is ook dat relevant. Maar bon, naakt lijkt op zich niet (meer) het probleem.
Laten we dan for the sake of the argument aannemen dat aan vrouwelijkheid evenmin graten zitten, dan rest enkel nog de combinatie 'vrouwelijk naakt' om in vraag te stellen. Waarom vooral vrouwen, waar zijn hun kleren en waarom zijn ze zo mooi? Eén antwoord ligt voor de hand: mooi is mooier dan lelijk. Jong is mooier dan oud. Ook jongens en mannen en zelfs paarden en honden worden bij voorkeur mooi afgebeeld. Mooi gaat samen met ideaalbeelden, maar vrouwen hebben een ideaalbeeld over het naakt ook uit zichzelf, net zoals mannen (honden en paarden dan weer niet). De norm kan wel opgedrongen zijn, maar dat er sowieso een ideaalbeeld is niet. Een dwingend bewijs voor #metoo is hier niet meteen te vinden.
Het is evenwel onmogelijk te ontkennen dat we al sinds de defenestratie uit Eden in een mannenwereld leven. In een stad als Mechelen valt dat ondertussen wel mee, maar op het overgrote deel van de aardkloot is de stelling van John Lennon nog steeds van toepassing: 'woman is the nigger of the world'. Het is niet onzinnig te beweren dat vrouwelijk naakt daar een illustratie van is. Dat het behalve bij Lucian Freud en nog een paar andere zonderlingen altijd over mooi naakt gaat, is dan omdat naaktschilderijen vooral inspelen op mannelijke fantasmen. Zie La mort de Cléopâtre (1874) van André Rixens, voor een sprekend voorbeeld.
En zo werd ik door Goedele geprikkeld tot de volgende vraag: wat is daar verkeerd aan? Wat is er a priori verkeerd aan mannelijke fantasmen? Wat is er a priori verkeerd aan het overwicht van de mannelijke kijk in de schone kunsten? Zijn er zo nodig verzachtende omstandigheden?
Nancy Friday schreef in de seventies bestsellers over seksualiteit en fantasmen waaruit bleek dat mannen graag kijken en vrouwen graag bekeken worden. Allerlei psychologische experimenten ondersteunen die stelling. In het spel tussen de seksen is de man manifest veel visueler ingesteld dan de vrouw. Daarbij zijn genetisch geprogrammeerde reflexen met welbepaalde doeleinden in het spel. Mannen kijken (onbewust) vooral naar kenmerken van vruchtbaarheid en vrouwen zoeken (onbewust) vooral aanwijzingen voor toegang tot middelen. Voor mannen is het lichaam belangrijker. Het constructivisme dat mee de genderbeweging construeerde (en omgekeerd), zal het daar misschien lastig mee hebben, maar daar hebben ze Griet Vandermassen niet aan hun kant (die is trouwens veel leesbaarder dan Judith Butler). Wat natuurlijk is, kun je niet zomaar wegdenken. De 'male gaze' verbannen is dan te vergelijken met een kind dat zich ergert aan de 'mothering gaze' aan de schoolpoort. Het is niet altijd verdrukking dat het gedrag bepaalt.
Laten we wel wezen: de evolutionaire insteek mag nooit een excuus zijn voor misbruik of daadwerkelijke onderdrukking, maar dat maakt de mannelijke blik en het vrouwelijke naakt niet noodzakelijk slecht. De geschilderde naakte vrouw reduceren tot alleen maar een mannelijk fantasme doet overigens afbreuk aan de rol die de autonome vrouw in dit artistieke spel kan opnemen. De Olympia van Manet lijkt inderdaad tegen haar zin te poseren, maar voor de meeste Venussen en Aphroditae is dat niet het geval.
De hele artistieke representatie van de comédie humaine is bovendien nooit alleen maar een mannenzaak geweest. Niets zegt dat de Venus van Willendorf niet door een vrouw werd gemaakt en weinig of niets zegt dat vrouwen ongelukkig zijn of waren met de rolverdeling in het kijken en/of bekeken worden. Mijn genoegen bij de naakte Louise van Van den Berghe wordt door Goedele Liekens verdacht gemaakt.
Daarom ben ik nog niet schuldig.
Kwintessens
Nick De Clippel is master in de filosofie (KULeuven).
_Nick De Clippel -
Meer van Nick De Clippel

_Recent nieuws

Bekijk alle nieuwe berichten

_Populair nieuws

Bekijk meer populair nieuws